د بـــلــوچــســتــان د ازادۍ او بــشـري حقونو د مبارزينو سره د پــيــوســـــــتون ســـيــمــيــنار او مظاهره :

د بـــلــوچــســتــان د ازادۍ او بــشـري حقونو د مبارزينو سره د پــيــوســـــــتون ســـيــمــيــنار او مظاهره :
لــيــکـنـه : اميرګران
نــيـــټـــه : ۲۵ او ۲۶ اګـسـت ، ۲۰۱۹ م
د جرمني د فرانکفورت په ښار کي په ۲۵ د اګست ، د بلوچ ريپبليکن پارټي لخوا د ۸۰ کلن سپين ږيري مشر نواب اکبربګتي د شهادت د ۱۳تلين په مناسبت سيمينار ترتيب شوي وو ، چي د ګڼ شمير بلوڅانو ، پښتنو ، سينديانو ترڅنګ ماته هم بلنه راکړه شوي وه ، په سيمينار کي د بلوچ مبارزينو او بشري حقونو د فعالينو د ويناوو په جريان کي د انترنيتي اړيکي په مرسته له هند ، پاکستان ، فرانسي او سويس له هيوادو څخه هم ځينو سياسي او حقوقي فعالينو په بلوچستان کي د پاکستان د پوځي او د دوي د ډيت سکواد مليشو او مختلفو ډلګيو په اړوند ګټوري ويناوي وکړي ، ماته هم د ويناکولو دعوت راکړه شو چي لاندي ورته اشاره کيږي ، ديادولو وړ ده چي خبري په انګريزي او اردو ژبه کيدلي :
عزيزانو بلوڅو وروڼو او محترمو ميلمنو ، خوښحاله يم چي زه هم د بلوڅو د دروند او سپين ږيري رهبر نواب اکبربګتي د شهادت د ۱۳تلين د سيمينار ګډون کوونکي او وينا وال يم ، اجازه راکړئ د بلوڅانو د ازادي بخښونکي مبارزو ، قربانيو او اتلوليو په اړوند خپله وينا په لاندي ډول واوروم ،
تــاريخي شاليد Historical Background :
بلوچستان د تاريخ په اوږدو کي هميشه د بهرني او کورني ښکيلاکګرو او استثماري ځواکونو د پاملرني وړ ګرځيدلي دغه سيمه د خپلو طبيعي زيرمو ، معدنياتو ، سمندري بندرونو له کبله د استعماري ځواکونو د مداخلو مرکز او د توجه وړ وه او اوس هم دي ، هغه مهال چي سکندراعظم په ايران باندي د واکمنۍ چلولو په نيت د مکراڼ په ساحلي سيمو لکه ګــوادر ، پــسـني او اورمــړه په بندرونو حمله وکړه د بــلــوچو قبيلي چي په دغو بندرونو کي ميښت ول ، خوله ماتوونکي ځواب ورکړ ، په ۱۶ ميلادي پيړۍ کي هم پرتگاليانو د بلوچستان د ساحلي او بندري سيمو د لاندي کولو خوبونه ليدل او پرله پسي جګړه ايز عمليات ئي کول چي په مقابل کي بلوچ قبايلو د ميرحمل خان بلوچ په مشرۍ هغوي ته سخته ماتي ورکړه او پرتگاليان په تيښته سيند ته وکوچيدل ،
په ۱۹م پيړۍ کي انګريزانو د Forward Policy فارورډ يا مخ ته تګ پاليسي په چوکاټ کي د بلوچستان په سمندري بندرونو او معدني زيرمو د تسلط په موخه په بلوچستان حمله وکړه او دا سيمي ئي ونيولي د انګريزي ښکيلاک او تسلط په ضد د خان اف قلات او ميرګهرام خان بلوچ په مشري د دغي سيمي ټول خلک په زړه ورتيا وجنګيدل او سرښندني ئي وکړي په پاي کي جګړه د بولان غرونو ته ورسيده ، ولي د انګريزي استعمار د دسيسو او سازشونو په نتيجه کي د بلوچستان يوه لويه سيمه ئي په ايران پوري وتړله ، د دويمي نړيوالي جګړي وروسته د انګريزانو د ډوبيدونکي امپراتورۍ لپاره دا ناشوني وه چي دوي دي خپلو استعماري پاليسيو ته په دغه سيمه کي دوام ورکړي او ياپه خپلو مستعمرو حکومت وکړي ، له ځکه د مجبوريت له مخي او د افغانانو او د هند د نيمي وچي د خلکو د ښکيلاک ضد مبارزو ، سرښندنو او اتلوليو په نتيجه کي ئي په ۱۱ د اګست ۱۹۴۷م لومړي بلوچستان ته ازادي ورکړه او وروسته ئي په ۱۴ د اګست ۱۹۴۷م کال د مذهبي ايديولوژۍ په اساس په مصنوعي توګه پاکستان جوړ کړ او هم په ۱۵د اګست ۱۹۴۷م هند هم ازادي ته ورسيد .
نورمحمد جمالي د بلوڅو يو هيوادپال ژورناليست د Readers Digest په مجله کي د ” آيا بلوچستان به يو بل مشرقي پاکستان شي ؟ ” ترعنوان لاندي ليکلي : څرنګه چي د هند د نيمي وچي له ويـــش څخه مخکي بلوچستان يو ځانګړي رياست وو له دي کبله برتانوي ښکيلاک د بلوچستان د خپلواکۍ اعلان د هند او پاکستان د ازادۍ له اعلان سره یوځاي نه کړ او بلوڅانو ته ئي دا واک او اختيار ورکړ چي يا ازاد او خودمختار ايالت پاتي شي او يا که وغواړي له پاکستان سره يو ځاي شي ، په بلوچستان کي ميراحمديارخان چي خان اف قلات وو د بلوچستان ايالت په ۲۷ د مارچ ۱۹۴۸م کال له پاکستان سره د يوي معاهدي له مخي ، چي په هغي کي دا ذکر ول چي بلوچستان به يوخپل اختياره ( خودمختاره ) رياست پاته کيږي ، ملحق کړ ، همدارنګه په معاهده کي دا هم تشريح شوي چي د پاکستان مرکزي حکومت به په بلوجستان کي يواځي په Revenue ياني په عايداتو به د مالياتو اداره کنټرول لري چي د نوموړي معاهدي څخه د پاکستان فدرالي حکومت تر دا نـــن پوري سرغړونه کوي ، د دغو بي عدالتيو او پوځي مداخلو په وړاندي د بلوچستان او پښتونخوا خلک مجبوريږي چي د پاکستان د مرکزي حکومت ، پوځ او استخباراتي شبکو په ضد راپورته شي او په وسله والو مبارزو لاس پوري او هم د خپلو طبيعي حقوقو د اعادي لپاره پاڅون وکړي
د پاکستان ديکتاتور پوځ د حالاتو او امنيتي وضعي د کنټرول په بهانه په ۱۹۴۸م کال په بلوچستان کي پوځي عمليات او مداخلت وکړ چي د بلوچستان امنيتي وضعيت ئي نور هم کړکيچن او پيچلي کړ ، د ولس کــرکه او نفرت ئي د پوځي او ملکي استبلشمنټ ( حاکمي طبقي ) په ضد راوپاراوو ، بيا په ۱۹۵۸م کال د ( په خپل سرفيلډمارشال
ايوب خان او بريدجنرال سکندرميرزا په واکمنۍ کي د دويم ځل لپاره په بلوچستان کي پوځي عمليات وشول او په بلوچو او پښتنو ئي سخت او غيرانساني ظلمونه وکړل ،
د يادولو وړ ده چي په بلوچستان کي د پوځ او استخباراتي ايجنسيو ، مليشو او د پوځ پراکسي ” ډيت سکواد ” لخوا تر دا مهال پنځه نظامي عمليات ياني په ( ۱۹۴۸ ، ۱۹۵۸ ، ۱۹۷۳ ، ۲۰۰۵ ) ميلادي کلونو کي په بي رحمانه توګه سر ته رسيدلي او پنځم نظامي عمليات تر دا مهاله دوام لري ، د پاکستان د پوځيانو ، استخباراتي شبکو ، مليشو لکه فرنټيرکانسټبلري  F.C ، سکاوټس او د د نظاميانو مذهبي ډلګۍ ( ډيت سکواد ) د عملياتو ، مداخلو ظلمونو او غيرانساني حالت په وړاندي د بلوچستان د خلکو مبارزي هم په زړه ورتوب او دوام داره توګه دوام لري ،
بايد زياته شي چي د ظلم ، ځورني او غيرانساني حالت په ضد حتي يو ۹۰کلن نواب ، بابو نوروزخان زرکزي زهري هم د مزاحمت لپاره راپورته شو او په قرآن ئي لاس کيښود او وئي ويل چي تر آخري سلګۍ به جنګيږي اوهم نظامي ديکتاتورانو ته ئي د کړکيچ د سوله ايز حل وړانديز د جرګي له لياري وکړ ولي پوځي او استخباراتي کړۍ په خپلو ژمنو ونه دريدل او په حيدراباد کي ئي لومړي د نواب نوروزخان د سترګو وړاندي د هغه ۷ زامن شکنجه او مړه کړل وروسته ئي پخپله نواب وواژه ، په اګست ، ۱۹۷۳م کال د ذوالفقارعلي بوټو د صدراعظمي په مهال د بلوچستان د روا او عادلانه مبارزو د ټـــکولو په پلمه ، بلوچان د خاين او غدار په نامه اعلان کړل او بيا ئي ډير ظالمانه نظامي عمليات وکړل چي په دغه عملياتو کي د لومړي ځل لپاره ايراني هيليکوپترونه ، جنګي طياري او ايراني پيلوټان استعمال سول چي د دغو ظالمانه عملياتو په نتيجه کي ډير خلک غرونو ته وختل او د بلوچستان امنيتي وضعه نوره هم لانجمنه او کړکيچنه شوه ،
همدارنګه په ۲۰۰۵م کال د ديرۂ بګتي د سوئي سدرن په سيمه کي د يوي ډاکتري چي شازيه نوميده او رسمي وظيفه ئي درلوده بي عزتي وشوه ، دغه غيراخلاقي عمل بلوچان په تيره بيا د بګتي قوم سخت په قهر او غصه کړل او د دولتي چارواکو ، مليشو ، او استخبارتي کړيو په ضد ئي قهراميزه او له غصي ډک غبرګون څرګند کړ ، د امنيتي ايجنسيو او لاريون کوونکو ترمنځ کړکيچ پراخ او د وسله والو نښتو تر پولي ورسيد ، امنيتي حالت دومره ترينګلي او وضعه کړکيچنه شوه چي نواب اکبربګتي د بلوڅانو ۸۰ کلن سپين ږيري چي ۶۰۰۰ خلک ورسره ول غرونو ته وختل ،
دغه ترينګلي وضعيت په اسلام اباد کي د پاکستان ديکتاتور جنرال پرويز مشرف او حاکم اشرافيت سخت وارخطا کړل او په بلوچستان کي ئي يو ځل بيا د پوځي عملياتو ( Military Action  ) لارښوونه وکړه ، په دغو عملياتو کي د پلي ، توپچي ، ځواکونو چي په ثقيله وسلو او وسايطو مجهز ول برخه واخيسته چي هوائي قواوو ئي هم ملاتړ کاوه
د عملياتو په پايله کي ګڼ شمير بي ګناه خلک د ۸۰ کلن نواب اکبر بګتي په ګډون چي په غرونو او غارونو کي ول مړه کړل چي وروسته په ۲۰۰۶م کي په ۲۶ د اګست د دوي مړي د دوي قوم ته وسپارل ،
د پاکستان د پوځيانو دا ډول ظالمانه او غيرانساني عمل بلوچ مبارزين او ولس نورهم په قهر او ولمسول او د ازادۍ
غوښتني احساسات او هوډ ئي لاپسي اوچت او پياوړي شو ،
د يادوني وړ ده چي وروسته له سيمينار څخه چي په ۲۵ د اګست ترتيب شوي وو ، په ۲۶ د اګست هم بلوچ مبارزينو او د بشري حقونو مدافعينو ، په داسي حال کي چي زما په ګډون ګڼ شمير پښتنو/ افغانانو ، د پ ټ ام غړو او سينديانو هم ورسره برخه اخيستي وه ، په فرانکفورت کي د پاکستان د قونسلګرۍ ترمخ لاريون وکړ او دپاکستان د نظامي واکمنو او استخباراتي شبکو په ضد ئي شعارونه ورکول ، قونسلګرۍ هم د حاکم اشرافيت په دستور يو تعداد ايجنټان د قونسلګرۍ په محوطه کي را ټول کړي ول او هغوي به د اخلال په منظور د بلوچ مبارزينو او د پښتون تحفظ موومنټ په ضد شعارونه ورکول

د افـــــغــانــســـتان دخــپــلواکۍ ســــلــم تــلين د مــلي هويت وياړلي نـــــښــه

لــيـکـنه : امـــــيرګران
دافغانستان د معاصرتاريخ په زړه کي هغه شيـبـې چي دغه هيواد دي د پرديو په مخامخ ولکه کي له خپل ملي هويت څخه بي برخي پاتي شوي وي ډيري او اوږدي نه دي خو د پردو په لاس جوړو شوو او ګمارل شوو واکمنيو عمر څه اوږد او زموږ د تاريخ يو دردوونکي تکرار ښـــيـي ، د نورو اقتصادي ، سياسي ، ټولنيزو او فرهنګي عواملو په څنګ کي همدي ترخه واقعيت زموږ د هيواد ملي تاريخي هويت او نړيوال اعتبار تل له پوښتني سره مخامخ کړيدي
له هغي زماني څخه چي انګريزي ښکيلاک خپل اروپائي سيالان د سمندرونو په زړه کي پسي واخيستل ، د زماني يکه تاز شو او په چل ول او زور ئي نيمه وچه لاندي کړه او له بل لوري تزاري روسيـي د تودو اوبو تل ته د رسيدو ليونۍ هڅي چټکي کړي او هم په سمندري ډغرو کي لويدلي فرانسي هم د هند د نيمي وچي شتمنيو ته د رسيدو په خاطر د روسيي له لاري ايران او افغانستان ته سترګي سري کړي نو پرخپل منځي ناروا او هويت وژوونکو کورنيو شخړو کي راښکيل افغاني شاهان او اميران نه زيات د وطن د ګټو بلکه د خپلو واکمنيو د پايښت په حساب د پردو لاس ته کيناستل ، همدي حالت هيواد سخت متضرر کړ ، له ختيځ ، لويديځ ، شمال او جنوب څخه ئي د تــن ټوټي وشکول سوي ، ملي تاريخي هويت ئي زيانمن او نړيوال اعتبار ئي له پوښتني سره مخامخ شو .
د شلمي پيړۍ پيل د ولسونو د ويښيدو ، د استعمار د زور زياتيو د راپرځيدو او د ملي هويت د راژوندي کيدو پيل وو
نور مستعمره شويو هيوادونو او ولسونو ته په سپکه کتل ، ځان فرهنګي او دغه ولسونه بي فرهنګه ښودل او په همدي دليل د ولسونو په شتمنيو خيټي اچول د راپاڅيدلو ولسونو د زغم وړ نه وو ، انګريزي استعمار د خپلي سياسي ، اقتصادي او پوځي برلاسۍ په وجــه د نيول شويو هيوادو د خلکو ملي غرور ته په کــمـه کتل ،
د ښکيلاکــګرو غرور ، برلاسي ، زورواکي او د ولسونو په شتمنيو خيټه اچول لا ښه په زور کي روان وو ، چي د شــرق په زړه کي افغان په ازادۍ مين ولسونه له استعمار سره د پوځي مقابلي له ښکاره کمزوريو سره سره د خپل ملي هويت ، ازادۍ او استقلال لپاره په ختيځ کي د ازادي غوښتونکو مبارزو مخکښ شول ، زموږ د ولسونو ملي اراده د دوي د وخت د مخکښ ځواک په اواز او خوځښت کي راڅرګنده شوه ، مشروطه غوښتونکو دا منلي وه چي د ازادۍ او خپلواکۍ اصلي خنډ مطلقيت دي له همدي امله وو چي په حـقـه په شرق کي افغانستان د خپلواکۍ د ګټلو پيل کوونکي بلل کيږي ، يوه پيړۍ ياني ســل کاله مخکي د افغانستان خلکو د هغه وخت يو لوي ښکيلاکــګر ځواک برتانيي ته ، د بي ساري سرښندنو او اتلوليو په نتيجه کي خپله خپلواکۍ ترلاسه کړه ،
امريکائي ليکوال لوئيس دوپري ( Louis Dupree ) د افغانستان ترنامه لاندي کتاب کي ليکلي چي : هغه وخت چي غازي امان الله خان د جوزا د مياشتي په ۶ نيټه ۱۲۹۸، هـ ل کال د عيدگاه په جومات کي خلکو ته په خطاب کي د انګريزي ښکيلاک په ضد د جنګ اعلان وکړ ، خلکو په جــګ او لړزوونکي اواز چيغي کړي ” يا مرګ يا استقلال ” همدارنګه کله چي د جنوري د مياشتي په شلمه ۱۹۱۹م کال اميرحبيب الله خان د لغمان په کله ګوش کي د نامعلومو کسانو لخوا ووژل سو نو امان الله خان په کابل کي د خپلي پاچاهۍ له اعلان سره سم له انګريزانو څخه د افغانستان خپلواکي اعلان کړه او د انګريزي ښکيلاکــګرو پرضد ئي په ټول هيواد کي د خپلواکۍ د غزا ډول وغږاوه غازي امان الله خان يو ځوان هيوادپال شخصيت وو چي د افغانستان د پرمختيا ، سمسورتيا او مدرنيزم لپاره ئي ډيري هلي ځلي وکړي خو له بده مرغه په دغه لار کي ورته يوه مکار دښمن کمين نيولي وو او هغه ئي وړاندي تګ ته پريــنــښود ، امان الله خان د خپل پلار د مړيني پر اوومه ورځ ملت ته په وينا کي داسي وويل :
” اي ملت معظم افغانستان ! من هنگام شهادت پدر وکالت سلطنت را درکابل داشتم و اکنون به اصالت ان بار سنگين امانت را مــتـوکلآ و مــعتــصـمـآ به عهده گرفتم وقتيکه ملت بزرگ من تاج شاهي را بر سر من نهاد ، من عهد بستم که بايستي دولت افغانستان مانند ساير قدرتهاي مستقل جهان ، در داخل کشور ازاد و مستقل باشد ، ملت افغانستان در داخل کشور ازادي کامل داشته و از هرگونه تجاوزو ظلمي محفوظ و مردم فقط بايد مطيع قانون باشند و بس ، کار اجباري و بيگار در تمام رشته ها ممنوع و ملغي است ، حکومت ما در افغانستان اصلاحاتي خواهد نمود که ملت و مملکت ما بتواند در بين ملل متمدن جهان جاي مناسب مقام خود را حاصل نمايد ، من در اجراات امور کشور مشورت را بحکم ( شاورهم في الامر رهبر ) قرار خواهم داد ، اي ملت عزيز و اي قوم با تميز در حفظ دين و دولت و ملت خود بيدار و در نگهباني وطن خويش هوشيار باشيد ، من از خداوند براي شما و اهل اسلام و کليه بني نوع انسان خير و سعادت ميخواهم ” ،
ښاغلي محمداکبر کرگر د غازي امان الله خان د وينا د پورتني پراگراف په اړوند ليکلي چي ( په واقعيت کي پورتنۍ وينا د غازي امان الله خان د اهدافو او پروگرامونو لنډه مانيفيستو ده ، يا د مدرنيزم په لور د هيواد د سمولو تـګـلاره ده ، نوموړي د دي وينا وروسته د يو لړ سترو کارونو په لړ کي غوښتل ، چي د هيواد په اقتصادي ، فرهنگي او سياسي څيره کي يو کيفي بدلون راولي ) ،
د يادولو وړ ده کله چي غازي امان الله خان له انګريزي ښکيلاک څخه د افغانستان خپلواکي اعلان کړه ، انګريزانو هيڅ غوږ پري و نه ګراوه ، نو ځکه دي ته اړ شو چي د انګريزانو په وړاندي د غزا او جنګ اعلان وکړي ، افغان ملت په ډير ليږ وخت کي انګريزانو ته ماتي ورکړه ، په دي وخت کي انګريزانو چالاکي وکړه او د خپلي شرمېدونکي ماتي د پټولو لپاره ئي د سولي خبري پيل کړي او په جګړه کي ښکيل افغاني غازيانو د لا نوري پرمختيا مخنيوي ئي وکړ ،
شنونکي او ځني تاريخ پوهان په دي نظر دي چي افغانستان هيڅکله هم مطلقــآ د چا مستعمره سوي نه دي ، بلکه په هر اشغال کي ئي يواځي بهرنۍ چاري محدودي يا په بشپړ توګه تري اخيستل سوي دي ، حال دا چي کورنۍ چاري ئي تل په خپل ” مشروط ” واک کي پاتي شوي دي ، د تاريخ په اوږدو کي افغان ولس تل د ښکيلاکــګرو او پردي يرغل په ضد سرښندونکي او کلک مقاومت کړئ او يرغلګر ئي هرځل د سترو تلفاتو او شديدو سرخوږيو سره مخامخ کړي دي ، د برتانوي هند مرستيال واکمن لارډ لارنــس Lord Lawrence حق په جانب وو چي ليکلي ئي دي ( افغانان به فقر ، لوږه او حتي له خطره ډک ژوند وګالي خو د پرديو تر واک لاندي راتلل هيڅکله هم نه زغمي ) همدا علت دي چي افغانان د ملي مبارزينو په نوم په تش لاس خو د افغاني هوډ او ټينګ يووالي سره د انګريز پراخي امپراتورۍ په مقابل کي چي په ډيرو عصري وسلو ، قوي وسله والو ځواکونو چي پراخ مادي امکانات ئي درلودل او تقريبآ ټوله نړۍ ئي ترخپل استعماري ولکي لاندي راوستي وه وجنګيدل او په چړو ، تورو او چقمق ټوپکونو ئي دغي ځواکمني اردو ته شرموونکي ماتي ورکړه ، چي په پايله کي ئي د غازي امان الله خان په مشرۍ په 19 د اګست ،1919 م کال چي د اسد د مياشتي له ۲۸ نيټي ، ۱۲۹۸ هـ ل کال سره برابره ده خپلواکي تر لاسه کړه او انګريز امپريل واکمنو په رسميت وپيژاند ،
وروسته له دي چي اماني غورځنګ د افغانانو د ملي يووالي پربنسټ سياسي خپلواکي تر لاسه کړه ، د مشروطيت د مبارزينو هيلي ئي عملي او په هيواد کي د نوي تمدن او پرمختګ د رامنځ ته کولو په لاره کي لازم ګامونه اوچت کړل چي ځينو ته ئي په لنډه توګه لاندي اشاره کيږي :
د امان الله خان په مشرۍ حکومت وروسته له دي چي د برتانوي هندي دولت سره ئي حسابونه تصفيه کړل نو د ملت له غوښتنو سره سم د هيواد په داخل کي يو لړ هغو ټولنيزو ، اقتصادي ، فرهنګي او سياسي بدلونونو او ريفورمونو ته اقدام وکړ کوم چي له پخوا هم د امان الله خان او هم د ” جوانان افغان ” او د ( دواړو مشروطيت غوښتونکو غورځنګونو ) او ټول ملت غوښتنه وه ، د دغو بدلونو تر ټولو ارزښتناکه بيلګه د اساسي قانون يا د افغانستان د دولت د اساسي نظامنامي جوړول وو چي په ۱۳۰۱ هـ ل کال د جلال اباد په لويه جرګه کي تصويب سو ،
د هيواد د فرهنګ د غوړيدا او ودي په لړ کي د امان الله خان لومړي ګام د امان افغان خپرول وو چي لومړۍ ګڼه ئي د ۱۹۱۹ م کال د اپريل د مياشتي پر ۱۲ نيټه د عبدالهادي پريشان داوي په مديريت خپره شوه چي د خلکو د ذهنونو په روښانولو کي پوره ونډه واخيسته او هيوادوالو ته ئي د وطن د پرمختيا او مدرنيتي ته د اوښتون لوري په ګوته کړ ، همدارنګه په لسګونو نوري جريدي اومجلي خپري شوي او په هر ولايت کي يوي جريدي خپروني کولي ، همدا وخت د ښـــځــو لپاره يوه نشريه د ارشادالنسوان په نامه هم خپريده ،
په اقتصادي برخه کي ئي د صنايعو انکشاف او ودي ته پوره پام وکړ او په باندني تجارت کي افغاني پيداوارو د نړۍ مارکيټونو ته لاره ومونده ، په ساختماني او عمراني برخه کي نوي ښارونه جوړ شول او د کابل ښار له پخوا څخه څو واره پراخ او پــلــن سو ، د ولايتونو تر منځ لاري او سړکونه جوړ او د لارو په اوږدو کي د مساپرو د هوسائي لپاره هوټـــلونه په کار ولويدل ، همدارنګه غازي امان الله خان زده کوونکي د لوړو زده کړو لپاره بهرنيو هيوادو ته په دي موخه واستول چي د هيواد په بشپړه ابادۍ او سمسورتيا کي برخه واخلي ، خو له بده مرغه ، ځينو د شر او فساد کړيو د پاچا امان الله خان دغو ټولو ښو کارونو او مترقي پروگرامونو ته بل نوم او عنوان ورکړ چي له ” ګوډملا تر ړوند ملا ” بيا تر ملاصبور او پدرام پوري د خارجي استخباراتي کړيو په مرسته او لمسون د غازي امان الله او د هغه د حکومت د راپرځيدلو او له منځه وړلو څخه له هيڅ ډول توطئو او دسيسو څخه صرف نظر نه دي کړي ،
د دي څخه څوک انکار نه شي کولاي چي ډګروال T.E.Lawrence توماس ايډورډ لارنس چي په لارنس اف عربيه شهرت لري د پيرکرم شاه په نامه قبايلو ته راغئ او خپل ايجنټ ملامنهاج الدين ته ئي وظيفه ورکړه چي په اميرامان الله خان پسي د کـــــفـــر اتهام وتړي ، پاکستاني مشهور ليکوال حامد مير ، په ۸ د اگست ، ۲۰۱۹ م کال د جنګ د اردو اخبار په سرمقاله کي د توماس لارنس د توطئو او دسيسو په اړوند داسي ليکلي :
د حامدمير د مقالي عنوان دي ” آنسوؤ ســے هوشيار ) ياني د اوښکو مراقب اوسئ ( ترجمه ، په ۱۹۳۳م کي د شيخ محمدعبدالله له اکبرجهان نامي ښځي سره واده وشو ، اکبرجهان د لارنس اف عربيه پخوانۍ ميرمن وه ، او پلار ئي په لاهور او سرينګر کي د نيدوز په نامه هوټلونه لرل او لارنس به اکثرآ په دغه هوټل کي وو او له دغه هوټل څخه به ئي د کرم شاه په نوم په افغانستان کي د اميرامان الله خان د حکومت په ضد توطئي جوړولي ) د نيدوز هوټل اوس په لاهور کي د اواري هوټل په نوم ياديږي .
په پاي کي ، له دي څرګند واقعيت څخه څوک سترګي نه شي پټولي چي په افغانستان کي د ترقۍ ، تمدن او روڼتيا کلمي د غازي امان الله خان له نامه سره تړلي دي .
دافغانستان د خپلواکۍ سلم تلين ټولو محترمو او جګړي ځپلو افغانانو ته مبارکي وايم ، هيله ده موږ له بــلــواکي حالت څخه ووځو او بشپړه خپلواکي تر لاسه کړو ،
د توجه وړ : د پورتنۍ مقالي د ليکلو لپاره لاندي مأخذونه مطالعه سوي :
ــ د پاکستان د جنګ اردو اخبار
ــ د لارنس اف عربيه کتاب سيبن پيلرز اف ويزډم ياني د عقل ۷ ستني
ــ د ګوربت مجله

Ingen fotobeskrivning tillgänglig.
Bilden kan innehålla: 1 person, står
Bilden kan innehålla: himmel, träd och utomhus

سوله او ټاکنيز کمپاينونه

m agha (2)

په دی شپو ورځو کې د افغانستان د ۴۱ کلن ناورين د ختميدو له پاره په نړېواله کچه ناستی سرته رسيږې د ولسونو خوښې او خوشبيني زياته شوی خو تراوسه پدی اړه ولس او افغان سياسيون دقيق  مالومات نه لري، دا په دی مانا چی د تل پاته سولی مهم لوري يانې افغانان چی د پريکړو واک لري يوه ميز ته ندي ناست او مخامخ يې د هيواد داوږدې لانجې پر حل خبری نه دي کړي فاروق اعظم چی ځان د طالب استازی يا کلک پلوي بولي دوی ته مشوره ور کوي چی له حکومت سره خبری ونه کړي زه نوموړي مخکښ ته وايم چی افغان حکومت او افغان سياسي شخصيتونه چی د وطن د ملي گټو او ددی هيواد په برخه ليک کې سره په گډه تصميم ونه نيسي نو بهرنيان به ددی هيواد برخه ليک ټاکې ؟د بلی خوا په ټاکنيزو منډو تړو کې د فدرام ويناوی چی که دا ښاغلی واکمن شي نو خراسان او فدرالي رژيم به رامينځ ته کوي. زه باور لرم چی د فاروق اعظم او فدرام نظرونه ددی کړيدلي هيواد په گټه نه دي .

زه باورمنديم چی په هيواد کې هله دايمي او تل پاته سوله را تلای شي چی ټول افغانان د هيواد د ملي گټو او ملي ارځښختونو د لاسته راوړلو په اړوند دی پاېلې ته ورسي چی جنگ جگړ افغان وژنه د حل لار نه ده د سولی له پاره ټول سياسيون افغان حکومت، نړېوال زبر ځواکونه، د ملگرو ملتونو دامنيت شورا  دا افغان سولی اساسي لوري سره په گډه واحد دريځ  په لرلو ددی هيواد ستونزه ته د پای ټکې کيږدي هغه لاس وهنې چی په ښکاره توگه تر نن ددی خوار ولس د وژلو او زورولو له پاره پکار اچول کيدلی د مخنوي له پاره په نړېواله کچه مخه ونيول شي دا هغه سوله نه وي يا هغه ته ورته پروتوکول نه وي لکه چی په ژينواکې د پاکستان افغانستان سره لاسليک دامريکا او شوروري اتحاد سترو هيوادونو د ضمانت کونکو په توگه لاسليک کړی وه ولی په حقيقت کې د پريکړی يوه ماده هم عملي نه شوه په پايله کې همدا د پاکستان د اي، ايس اي پلاس جوړه شوی نخسه په ۱۹۹۲ ز کال عملي اوددی هيواد ولس د هغې نېټې ترنن په سرو لمبو کې سوزي يوازی د کابل يشتو ۶۰ زره نه زيات عامو ولسونو خپل سرونه قرباني کړل، افغان ولس دی ورته پريکړو سره مخالف وو او دی ولی د هغه پريکړی او سولی سره موافق وو او دی چی د خلکو له پاره په رښتېا تل پاته سوله راشي او په رښتني توگه د لاس وهنو مخنيوی وشي.

محمد اقا شيرزاد

د پاکستاني دحاکم استبلشمنټ لخوا د افغانستان د سولي ( پروژه ) او د کشمير د خاص وضعيت منسوخول سره غوټــــــــه کول :

    ليکنه د امــيرګران لخوا
په هند کي د صدراعظم نريندرامودي په مشرۍ د بهاراتيه جنتا پارټي حکومت په يوه تاريخي اقدام سره د جمو اوکشمير د خاص وضعيت ( Special Status ) ياني ۳۷۰ او ۳۵ اي مادي له منځه وړل اعلان کړ ، د دغه اقدام په غبرګون کي پاکستان سخت عکس العمل وښود ، په اسلام اباد کي ئي د هند دسفارت هاي کمشنر ته رخصت ورکړ او تجارتي اړيکي ئي ودرولي همداډول د قول اردو د قوماندانانو ، پاکستان دفاعي کونسل لخوا د معضلي په اړوند بيړنۍ جلسي وشوي ، د پاکستان د پارلمان ( ملي اسامبلي او سنا ) ګډه غونډه جوړه چي د انتصابي صدراعظم عمران خان په شمول د پاکستان د نورو ګوندونو استازو په خپلو احساساتي ويناوو کي د دغه اقدام د غندلو ترڅنګ له کشميريانو سره د هرډول اخلاقي ، نظامي مرستو ژمني تکرار کړي ، د يادولو وړ ده چي د مسلم ليګ نواز د ګوند رهبرانو هر يوه شهبازشريف د ګوندمشر او پخواني د پنجاب ايالتي صدراعظم ، خواجه اصف د خارجه چارو پخواني وزير ، سناتور مشاهدحسين سيد د اطلاعاتو پخواني وزير د خپلو څرګندونو په ترڅ کي په افغانستان کي د طالبانو د پروژي په نوم د رواني جګړي پټ مخ او اهداف نورهم را څرګند کړل هغه داچي پنجابي ايليټ ( اشرافو ) او حاکم پوځي ـ ملکي واکمنانو د افغانستان ثبات ، ترقي او سوله د کشمير له مسئلي سره وتړل ، دوي په لوړ او مغرور اواز وويل چي ” دا هيڅکله نه شي کيداي چي په کشمير کي به جګړه وي ، ويني به بهيږي او په کابل کي سوله ”
د پاکستان دحاکم اشرافيت دا ډول څرګندوني نوي نه دي بلکه پخواهم د جنرال پرويز مشرف ، جنرال حميدګل ، جنرال ميرزا اسلم بيګ ، مولانا فضل الرحمن ، مولانا سميع الحق ، مولانا اظهرمسعود ، حافظ سعيد او نورو افغان دشمنه اشخاصو او کړيو له خولي راوتلي دي چي له امله ئي د افغانستان د خونړۍ تراژيدي ابعاد نورهم پيچلي او پراخوي ، له څلورو لسيزو په زياته موده کي پاکستاني ظالمو او مزدورو واکمنانو له غرب ، عربو او امريکا څخه په افغانستان کي د پراکسي وار او جګړي د دوام له امله مالي او نظامي امتيازات ترلاسه کړي اوس هم سخت تلاش کوي چي د سولي د ” پروژي ” په بدل کي د کشمير په بحران کي له امريکا او غرب څخه امتياز ( باج ) واخلي ، پاکستاني پوځي ـ ملکي حاکم اشرافيت په ۱۹۸۰م لسيزه کي په اصطلاح د افغانستان د جهاد په نوم له امريکا ، عربي او اروپائي هيوادو او چين څخه په ملياردو مالي او نظامي کومکونه ترلاسه کړل ، په هغه وخت کي چي زه په اسلام اباد کي د افغانستان د سفارت ديپلومات وم او د شوروي اتحاد سرو پوځونو په افغانستان يرغل وکړ ، دامريکا جمهور رئيس جيمي کارتر ديکتاتور ضيأالحق وهڅاوه چي د شوروي د يرغل په ضد له امريکا سره په مخکني ليکي ( فرنټ لاين ) کي ودريږي او د۵۰۰ ميليونو ډالرو اقتصادي کومک وړانديز ئي وکړ ، ولي ضيأالحق دا کومک رد کړ او وئي ويل چي داکومک لکه په سمندر کي د يوه څاڅکي په مفهوم ده ، تاسي پاکستان د يوه سوپرپاور په وړاندي جنګوئ او دا مرستي ! بيا په انتخاباتو کي رونالډريګن کامياب شو هغه د پاکستان له پوځي واکمن سره د مذاکراتو په نتيجه کي ۲،۳ميليارده ډالر اقتصادي او نظامي کومکونه اعلان کړل چي ۴۰ فرونده F-16 جنګي الوتکي هم شاملي وي ، همدارنګه سټينګر او بلوپايپ ميزايلونه ، ابرام A-1 ټانکونه چي ضيأالحق ، جنرال اختر عبدالرحمن او ۳۰ کسان نور لوړ رتبه پوځي منصبداران د امريکا دسفير او نظامي آتشي په ګډون ئي د تمريناتو د ليدلو وروسته په بهاولپور ( پنجاب ) کي د ترانسپورتي طياري C-130 د سقوط په پيشه کي مړه شول ، اوس هم پاکستان د ” ګريټ ګيم ټو دي ګرانډ بارګنينګ ” لوبه په مخ بيائي او د Great Game  په نوي پړاو کي کاميابه هم دي له دي کبله دي چي پاکستان په سيمه کي د مالي او نظامي امتيازاتو د اخيستلو لپاره په افغانستان کي د جنګ لمبي بلي ساتي او د کشمير له کشالي سره ئي غوټه کوي ،
د پاکستان پخوانيو جنرالانو له هغي جملي پرويزمشرف ، حميدګل ، نوازشريف او نورو په افتخار ويلي چي مجاهدين ، طالبان او نوري مذهبي توندلاري کړۍ د پاکستان ستراتيژيکه سرمايه ده او دوي د موږ د ګټو لپاره جنګيږي له ځکه هم جهادي ارتجاع او طالبان د سيمه ايزو سياليو او نيابتي جګړو په غلامۍ او پيچلي کړۍ کي راګير دي او همدغو اجيرو کړيو د پاکستان د شومو او هژمونيستي اهدافو لپاره افغانستان لوټه لوته کړ، په لس ګونو زره بي ګناه ملکيان ئي په نښه کړل چي يواځي په تيرو پنځو کلونو کي ئي له پنځوس زره زيات افغان سرتيري قرباني کړل او د مصيبت د شيطاني دايري ( Vicious Circle ) لوبه نوره هم دوام لري ، زما په نظر د افغانستان حکومت د پورتنيو اظهاراتو له کبله د پاکستان له حکومت څخه توضيحات وغواړي اوهم د افغانستان د دغه فريب کاره دشمن د خاينانه لوبو په وړاندي د يوي ملي ستراتيژۍ په محور را ټوليدل د وخت بيړنۍ غوښتنه ده ، هيره دي نه وي چي د پاکستان د پارلمان په ګډه غونډه کي د پښتونخوا ملي عوامي ګوند سناتور عثمان کاکړ په لوړ اواز له افغانستان څخه دفاع وکړه او ټولو ګډون کونکو او د پاکستان پوځي استبلشمنټ ته ئي په طعنه وويل چي ( په افغانستان کار مه لرئ ، که نارينه ياست ولاړ سئ کشمير وګټئ ) ،
په جمو او کشمير کي ځانګړي وضعيت ( ۳۷۰ ) ماده يعني څه ؟
تاريخي شاليد : د انګريزي ښکيلاک د امپراتورۍ د نړيدو په نتيجه کي د هند نيمه وچه د مذهبي ايدئولوژۍ له مخي د هند او پاکستان په دوو هيوادو وويشل شوه ، د مذهب په نوم د پاکستان د هيواد له مصنوعي جوړښت سره د هند د نيمي وچي د استعمارضد مبارزو مخکښان لکه پاچاخان ( خان عبدالغفارخان ) مولانا ابوالکلام ازاد او په زرګونو نور د پاکستان د جوړښت مخالف ول ، کشمير ځانګړي رياست وو چي د مهاراجه هري سنګهـ لخوا اداره کيده ، د ۱۹۴۷م په پاي کي د محمدعلي جناح لخوا د پاکستان د نظامي ځواکونو انګريزي قوماندان جنرال ګريسي ته امر وشو چي په کشمير حمله وکړي ، ګريسي چي د هند- پاکستان د پوځونو د عمومي قوماندان جنرال اکلند تر قومانده لاندي وو د جناح له امره سرغړونه وکړه ، بيا جناح قبايلي خلک وهڅول چي د جمو او کشمير په رياست حمله وکړي د حملي په نتيجه کي هري سنګهـ له هند څخه مرسته وغوښته چي وروسته له جګړي کشمير په دوو برخو وويشل شو يوه لويه برخه ۶۷٪ له هند سره او بله برخه ياني ۳۳٪ د پاکستان تر اشغال لاندي راغله ، په کشمير کي شيخ محمدعبدالله هم د کشميريانو د حقوقو لپاره مبارزه کوله او پايله ئي داشوه چي په ۱۹۵۲م کي له جواهرلال نهرو سره ئي موافقه وکړه چي کشمير به په داخلي چارو کي ازاد ولي ، دفاعي ، مالي يا پولي او خارجه چاري به ئي د هند د حکومت لخوا اداره کيږي ، دغي موافقي ته چي ۳۷۰ او ۳۵ اي مادي دي کشمير ته ئي استثنائي اوځانګړي وضعيت ورکړ چي ( Special Status ) ورته ويل کيږي او ۷۰ کاله خلکو د دغه خاص وضعيت د پاي ته رسولو طرفدار وو چي دا دي اوس د نريندرامودي په مشرۍ د BJP حکومت ختمه اعلان کړه او د تاريخ برخه وګرځيده ،
د فرصت په درلودلو به د مسئلي ټول اړخونه او عکس العملونه وڅيړل شي . تربيا

 

فساد او (فاسد چارواکې) نصیراحمد (څپاند )

فساد او (فاسد چارواکې)
نصیراحمد (څپاند )

څرنګه چی هیوادوالو ته بهتره معلومه ده فساد زمونږپه هیواد کې ورځ تربلی خپلی ریښې غزوی او پیاوړي کیږی او ټولی اداري اوس په دغه کرغیړنه پدېده اوافت اخته دی.او هرڅوک دولسمشرنه نیولی ،والی، وزیر، وکیلان ، قاضيان ،څارنوالان او ترعاموخلکو پوری دفساد ناري وهی.حتاپخوانی ولسمشر کرزی فرمایلي وو:« پیسې چې پټوﺉ بهر ته یې مه وړﺉ بلکې دلته پرې کور جوړ کړﺉ.» دې خبرې ته نغوته وشوه خو عملی کار پکې ونه شو. د نړیوالې ټولنې ملیاردونو ډالرو افغانستان جوړوای شوای خو فساد یی مخه ونیوله.زمونږهیوادوال او یوشمیرکارپوهان په دې باور دي، چې په افغانستان کې تر یوې لسیزې جګړې او د نړیوالې ټولنې د ملیونو ډالرومرستوله مصرف سره سره، داهیواد داداري فساد په ګودال ډوب دي، فسادیوله هغومشکلاتواوستونروڅخه دی چی زمونږ دهیواد وګړی، حکومتی ارګانونه اواداری ورسره لاس او ګریوان دی. هغه چی وایی چرته چی اداره ده هلته اداری فساد دی فساد د انسانی ټولنی اقتصادی ، ټولنیز او سیاسی پرمختګ او پراختیا یی ستونزو سره مخامخ کړی عایداتی سرچینی یی تالان وی او حکومتی سیستم زیانمن کوی. دیوهیواد د نا کراریو دلاپراخیدواود اقتصادي پرمختګ په وړاندې د لوی خنډ سبب ګرځي.ګرانو هیوادوالو مخکی له دی چی په هیواد کی دموجوده فساد په هکله خبری وکړو غواړم دپوهانو له نظر فساد څه شی دی تعریف کړو ،ترڅو زمونږځوان نسل دغه شومه پديده اوناوړی عمل لا ښه وپیژنی او ځان ورنه وژغوری.

فساد څه شي دي؟

دترانسپرنسی انټرنیشنل اداره ،فساد هغه څه ته وایي چه دورکړل شوی قدرت نه دخپلوشخصی ګټو په منظور استفاده وشی او په ورسپارل شوي کار کې تر70٪سلنه کمې چارې ترسره کړي او یا ورسپارل شوي مصارف ونه کاروي.

مونتیسکو وایي: فساد یعنی دیو ښه نظام انحراف او دیو شیطاني نظام جوړیدل ، له فوانینو او اشولو سرغړونه هم فساددۍ.

دموقف څخه ناوړه استفاده اوګټه اخیستل دیو فرد، ډلې یاسیاسي ګوندپه ګټه دعامه ادارې بدلول هم فساد دی. دپیسو په وړاندې غیرقانوني اجرآت (رشوت)، دعامه شتمنۍتوتالان(اختلاس) دخپلوانومقررول( صوابط په روابطو بدلول)، بې کفایتي ، دمجربو کدرونو او مسلکي پوهې نشتوالی،ټیت شخصیت (ناوړه کرکتر) ټول دفساد ډولونه دي.

د فساد معنی او مفهوم :
فساد په لغت کی ویجاړولو، ګنده ګی او تباهی او په مفهوم کی ویجاړونکی اوماتونکی پدیدي څخه عبارت دی چی د هغی پواسطه یوشی ماتیږی، کیدای شی چی دا ماتیدونکی شی اخلاقی ارزشونه وی، یاهم ټولنیز اساسات وی یاهم اداری اصول وی.

فساد هغه پدیده ده نړیوال بانک فساد په لاندی ډول تعریفوی:
ددولتی صلاحیتونو او امکاناتو او عمومی قدرت څخه سؤ استفاده د شخصی او خصوصی منافعو د تامین لپاره عبارت دی له اداری فساد څخه.
د ویبستر Webster د لغاتونو قاموس اداری فساد داسی تعریفوی:
اداری فساد عبارت دهغه نامشروع ورکړی(تحفی) څخه دی چی یو شخص ته ددی لپاره ورکول کیږی چی د خپل ورسپارل شوی وظیفی څخه تخلف وکړی.
د نړیوال شفافیت سازمان اداری فساد داسی تعریفوی:
د ورکړل شوی صلاحیت او قدرت څخه سؤ استفاده د شخصی منافعو د تامین لپاره.

سامویل هانتینګتون بیا اداری فساد داسی تعریفوی:
اداری فساد د عامه اداری د کارکونکو هغه رفتار ته وایی چی دخپلو شخصی او خصوصی منافعو لپاره منل شوی اصول او قواعد تر پښو لاندی کوی. (محمد ظهور پوپلزی لیکنه (

د اداري فساد عوامل :

په خواشینی سره باید ووایوو چی زمونږ په ګران هیواد افغانستان کی له پیړیو راهسی بی وزلی ، سیاسی او نظامی کړکیچونو ترڅنګ دځوانانو اوزګارتیا حاکمه ده ،همدارازپه نوروپوری تړلی اقتصاد، د مادیاتو رواجول ، ملي ګټوته ژمن سیاسی ګوندونونه شتون، په اداراتو کی دشفاف مالی، لوژیستیکی سیستم اود متوازنه معاش او ترفعیاتوورکولوترڅنګ په اداراتو کی دمکافاتو او مجازاتو سیستم نشتون سره دمسولیت ترڅنګ صلاحیت ورکول چی ددی اصل څرک هم نه لېدل کیږی او نه په پام کی نیول شوی ، دمعاشاتو دویش غیرعادلانه سیستم (یوته په ډالرو معاش ورکول کیږی او بل ته په افغانیو او یو بل ته دCBRمعاش اویا هم Super skillد مشاورانو خواستثنایی مسله ده همداراز په اداراتو کی ضوابط اوروابطو ته ترجه ورکول او داستخدام اوګمارنې ناقص سیستم په مقررې او برطرفې کې د شایسته سالار نظام نه شتون په ورسپارل شو چاروکی بی تفاوتی ،د بروکراسي نظام ټینګښت له رسمي صلاحیتونو څخه ناوړه استفاده کول ، تخصصي چاروکې دمعلوماتو نشتوالي او دمهارت ټیټوالی، قانون نه پلي کیدل او هغه حوک جی دفساد اومفسیدینو پر ضد مبارزه کوی دحکومت لخوا ډیر زر په کور کېښنول کیږی او له دندی شړل کیږی چه ښه مثال یی دننګرهار ولایت دملی امنیت ریس چی خلکو او ملي ګټو ته ژمن شحصیت ودفساد پرضد مبارزه اود هغه لخوا دمفسېدینو نیول او دحکومت لخوایی په ځای ددی چی ملاټړی وشی په بیړه سره له دندی لری کول ، دهمغږی نشتون والی دیوبل په چاروکي دبیلا بیلوارګانونو مداخله په اداری تشکیل کی غیرضروري زیاتوالی او کموالی بهرنېوهیوادونو ته دکدرنو تګ او دمغزونو فراراو سیاسی فشارونه دفساد عمده او اساسی عوامل شمیرل کیږی.

د اداری فساد مخنیوی: که څه هم افغان ولسمشر محمد اشرف غني هم په دې برخه کې ځینې مهم ګامونه واخیستل، نوموړي د افغانستان د جمهور ریس په توګه د ټاکل کیدو په لومړیو کې د کابل بانک د ستر مالي فساد د دوسیې د څیړلو فرمان صادر کړ، په دې برخه کې ځینې کارونه ترسره شول، د کابل بانک له پوروړو څخه ډیر پورونه بیرته ترلاسه شول. حکومت ، ولسونه ،ملی شخصیتونه او دینی علما د خلکواو ولسونو تر څنګ دولتی مامورینو ته عامه پوهاوي او سیاسی پوهه ورکول، همداراز هغوی ته دسالمې ادارې اصول ورو پيژندل، دهغوی دپاک ضمیراو وجدان راویښول، دمدني ارزښتونو معرفي او ترویج، ملی ګټو ته دژمنتیا ،له ټولنی ،بشریت او هیوادسره دمينې او وفاداری روحيې پیاوړي کولو،دشکایتونواوریدل ، په نورانتقال کولو ترڅنګ پرځان دانتقال منلو فرهنګ دودول ، داخلی نظارت ، دوړتیا په نظرکې نیولو ترڅنګ د مدیرانو اوهمکارنو ترمینځ دغروراو عزت نفس پیاوړي کول. په اداراتو کی دضوابطو او روابطو پرځای وړکدرونو ګمارنه اوکاراهل کارته سپارل تعلیم یافته ،صادقو او تجربه دارو اشخاصو استخدام هم د اداري فساد په له منځه وړلو کي مثبت رول لوبولې شی، ددیموکراسی له ټولو اصولواو پرنسیپونو څخه پرځای او مثبته استفاده کول.،ځوانانوته دروزګاراودندوزمینه برابرول.د فساد پر ضد د مبارزې په برخه کي فعالیت کونکې اداروهمږغي کول. ددولت لخوا سیاسي، ټولنیزاو اقتصادي شرایطو ته په کتو داسي میتودونه ،طرحو او استراتیژی جوړول چی د اداري فساد په له مینځ وړلو کی ګټور وی.

په نړۍ کی هغه ملکونه چی تر ټولو پکی اداری فساد زیات موجود دی ، د جنوبی آسیا یو شمیر ملکونه دی او افغانستان په نړۍ کی دریمه درجه ملک دی چی پکی اداری فساد زیات دی.

د فرانسې خبري اژانس د یو شمېر کارپوهانو په حواله لیکلي دي، چې په افغانستان کې موجود اداري فساد د مخدرو موادو قاچاق ته لاره پرانیزي او افغانان دې ته اړباسي چې د طالبانو خواته ورشي او دا دوه خبرې په دې هیواد کې د بې ثباتۍ عمده سرچینې دي.

د اسیا فونډیشن موسسې دیوی د نظر پوښتنې په نتیجه کې وویل چې د افغانانو لپاره د تشویش وړ دریمه ستره مسله داداري فساد موجودیت دي. د دې سروې پراساس، افغانان د طالبانو له حملو، بې کارۍ او د اداري فساد له موجودیت څخه تر بل هرڅه ډیر ځوریږي.

په کال2013 کی د فساد او مفسدو ګیدړانو پرخلاف د چین مبارزه:

پنځه کاله وړاندي دچین حکومت دمفسد چارواکو چي په فساد کې ښکېل واو بهرملکونو ته په تیښته کې بریالی شوو دملي امنیت وزارت لخو ا دفساد په ضدد ((ګيدړدښکار عملیات )) په نوم عمليات د نړۍ په ۱۲۰ هیوادونو کې پیل کړل چی تراوسه 1.3 میلیونه فاسد چارواکي نیولی دی حتی ددغه هېواد په مشهور او لوی ښار چونګ چينګ کې د کمونېست ګوند مشر سون جينګچای هم د فساد په تور نیول شوي دی نيول شويو کسانو لويه برخه په ايټاليا، يونان او بلجيم هیوادونو نه وو. کله چی پینګ په کال2013 زیږدیزکال کی واک ته ورسیدو دفساد پرضد یی جدي مبارزه پیل کړه او ژمنه یی وکړه ترهغه به یی مبارزه دوام ولری ترڅو دفساد جرړې یی ایستلی نه وي. (مسیرورځپاڼه)

سعودی هم د مفسدو ګیدړانو پرخلاف هم مبارزه پیل کړه.

په سعودي عربستان کې د فساد ضد مبارزې جرګه ګۍ په غوښتنه د دغه هیواد ۱۱ شهزادګان، څلورد اوسني حکومت او په لسګونو پخواني وزیران نیول شوي دي. العربیه تلوېزون وايي، دا تورن کسان د محمد بن سلمان په امر نیول شوي دي. په نیول شویو کسانو کې پېژندل شوی سعودي میلیاردر ولید بن طلال هم شته چې په سیاسي ډګر کې هم مطرح کس دی. د اسامه بن لادن د ورور او په ریاض کې د بن لادن د مالي بنسټ د مشر نوم هم په نیول شویو کسانو کې شامل دی. له بلې خوا د سعودي دولتي خبري اژانس وايي، د دغه هیواد پاچا سلمان د ملي ګارډ مشر شهزاده متعب بن عبدالله او امیر البحر عبدالله بن سلطان بن محمد ال سلطان له دندو لرې کړي دي. شهزاده متعب د پخواني پاچا عبدالله زوی او د هغه د کورنۍ وروستی غړی و چې تر ټولو لوړه څوکۍ یې درلوده. محمد بن سلمان د سعودي عربستان ځوان ولیعهد دی، په دغه هیواد کې یې د سمون هڅې پیل کړې دي. شهزاده محمد بن سلمان چې د دفاع وزیر هم دی، اوس د دغه هیواد پر ټولو امنیتي ځواکونو واک لري.

دچین او سعودی هیوادنو دفساد او مفسیدونو پرخلاف میارزه ته په کتلو سره چون زمونږ هیواد هم دفساد دناوړپدیده سره مخ دی باید زمونږ هیواد کې هم باید فاسدو ګیدړانو دنیولو لپاره ((دفاسدو ګیدړانودنیولوعملیاتو)) ترعنوان لاندي یوه جامع مبارزه ته اشد ضرورت دی ترڅو زمونږ ټول دولتی واحدونه ، ارګانونو او عایداتی سرچینی تري پاکی او په امان کې شي او همدارنکه هغه فاسد ګیدړان چی دولتی مځکی ،دخلکو عامه شتمني یی لوت کړی همدارنګه هغو مفسدو ګيدړانو چی په ملی هویت تذکرو کې دافغانیت او اسلامیت دکلمو سره حساسیت ښودلې او پرخلاف رایه ورکړي . همدارازدکابل بانک او دملی اردو دسرتیرو داعاشه ، اکرامیه ،معاش او دتقاعد یی لوټ او غلاکړی او خپلې شخصي ګټې یی ملي ګټونه غوره ګڼلې، د ملت شتمني یې لوټلې، له خپلې دندې یې ناوړه ګټه پورته کړې په دولتی ادارو کي یی په ښځنو جنسي تیری او یا جنسی زورونه کړی او د خپلو شرمناک اعمالو د پټولو لپاره یې بیلابیلې لارې کارولې دي دبیت المال پیسې یی بهرملکونو ته وړی ونیول شی او دقانونو منګولوته وسپارل شي.

پايله: په پایله کي دا ویلي شو، چي فساد هغه ناروا شومه پدیده ناوړي عمل اوکړنه ده، چي په یوه ټولنه کي منل شوي ملی ارزښتونه،اوملي ګټۍ، اقتصادی ، ټولنیز پرمختګونه او بنسټونه ویجاړوی او ځای یې وحشت، تباهی ،بیوکراسی،انارشیزم او کړکېچونو او بهرینو هیوادونو فرهنګی یرغلونو او سیاسی مداخلو ته پریږدی.

زمونږ ګرانه هیواد فغانستان د پرمختګ په حال کې یو هیواد دی او د افغانستان اسلامی جمهوری دولت بایدهڅه وکړی چه د هیواد د اقتصادي بنسټونو د پراختیائی پلانونو د طرحی او تطبیق له لاری د خلکو د سوکالی اوهوسا ژوندانه لپاره زمینه برابره کړی.اوهمدارنګه دفاسدو ګیدړانو سره دمبارزه په خاطر یوه جامع برنامه او کړنلاره جوړه کړی ترڅوټولنه دمفسیدینو څخه پاکه کړی.

دا موخه هغه وخت ترلاسه کیدای شی چه د یوی ښی او له فساد څخه پاکې حکومت والی زمینه را مینځ ته راشی او دا نه یوازې د افغانستان د دولت موخه ده بلکه د فساد په ورکېدو کي مهم رول خپله افغانان او تر څنګ یې د حکومت رهبري نړېوالې ټولنې په مرسته لوبولی شی تش په شعار نه کیږی او نه شعاری مبارزه دحل لاره ده بلکي عمل غواړی ترڅو دا شومه او ناوړي پدیده له منځه ویوړلی شی.

سرچیني او اخذونه:

بی بی سی ویبپاڼه

مسیر ورځپاڼه

ټول افغان

اداره اومنجمنت دټولو لپاره کتاب(د خان اغا شینواری ژباړه)

Bilden kan innehålla: Naseer Ahmad Sapand